Zonnewijzers

Zon en tijd

Een zonnewijzer is een klok die werkt in de zon: de zon schijnt op de schaduwgever en de schaduw geeft de tijd aan. Er blijken vele typen zonnewijzers te bestaan. Een groot aantal zijn eeuwen geleden ontdekt maar ook veel zijn juist in de laatste decennia uitgevonden.

Een belangrijke stap in de ontwikkeling van de zonnewijzer is de introductie van de poolstijl. Deze schaduwgever staat parallel aan de aardas. Door deze stand van de schaduwgever worden de uurlijnen van de lokale tijd oftewel zonnetijd als rechte lijnen weergegeven.

Messing zonnewijzer met poolstijl

Messing zonnewijzer met poolstijl

Wanneer de schaduwgever rechtop geplaatst wordt blijken de uurlijnen te slingeren. Hier ziet u een “spinzonnewijzer” waarop dit effect goed te zien is.

spinzonnewijzer met rechtopstaande schaduwgever

spinzonnewijzer met rechtopstaande schaduwgever

 

Door de schaduwgever niet op één plaats te fixeren maar deze afhankelijk van de datum een plek te geven ontstaat de analemmatische zonnewijzer. Vaak wordt deze zonnewijzer als een pleintje uitgevoerd waarbij een persoon als schaduwgever dienst doet.

analemmatische zonnewijzer

analemmatische zonnewijzer

 

Ook worden poolstijlzonnewijzers op pleinen uitgevoerd. Hier ziet u een plein in Helmond. De poolstijl wijst schuin omhoog naar de poolster.

zonnewijzerplein met poolstijlzonnewijzer in helmond

zonnewijzerplein met poolstijlzonnewijzer in Helmond

Wanneer een poolstijlzonnewijzer aan een muur gemonteerd wordt moet de zonnewijzer speciaal berekend worden voor deze situatie. Ook nu wijst de stijl schuin omhoog naar de poolster en wordt hierdoor schuin naar beneden op de zonnewijzer gemonteerd, afhankelijk van de oriëntatie van de muur.

zonnewijzer van mozaïek aan de muur

 

Analemma en tijdvereffening

Wanneer de poolstijl gebruikt wordt verschijnen de uurlijnen van de lokale zonnetijd als rechte lijnen. Het is ook mogelijk de kloktijd op een zonnewijzer weer te geven. Dan verschijnt de “8”-vorm als uurlijn. Deze vorm wordt het analemma genoemd. Dit hangt samen met de tijdvereffening.

zonnewijzerschaal

zonnewijzer met “analemma’s” doordat de kloktijd wordt weergegeven.

De tijdvereffening ontstaat door twee fysische gegevens. De aardas maakt een hoek met het denkbeeldige vlak waarin de aarde om de zon draait; ook is de aardbaan om de zon een ellips (en geen perfecte cirkel). Deze twee effecten veroorzaken een verschil tussen de lokale zonnetijd en de kloktijd.

shade of moments 80x80 detail

Zonnewijzer een analemma die een kloktijd aangeeft.

 

In 2006 is een nieuw type zonnewijzer uitgevonden waarbij de kloktijd toch door rechte lijnen wordt weergegeven. Dit type zonnewijzer maakt gebruik van een kegel als schaduwgever. Voor dit nieuwe type zonnewijzer ontving drs.ir. H.J. Hollander de Sawyer Dialing Prize uit Noord Amerika. U kunt een bouwpakket van dit type zonnewijzer downloaden door hier te klikken.

 

cone 1 jpg

Zonnewijzer met kegelvormige schaduwgever, hierdoor wordt de kloktijd weergegeven met rechte lijnen

 



Meld een nieuwe of nieuw ontdekte zonnewijzer!
Maar ook een verhuisd, onvindbaar of verdwenen exemplaar.
Download het meldingsformulier hier.
Onderaan het formulier is een toelichting/invulhulp.